کلاهبرداری در تلگرام و واتساپ — فرق پیام غریبه با پیام «دوستِ هک‌شده»
چطور پیام کلاهبردار را در تلگرام و واتساپ بشناسیم، حتی وقتی از حساب یک آشنای واقعی می‌آید.
سال‌هاست یاد گرفته‌ایم به پیامکِ ناشناس شک کنیم. شمارهٔ عجیب، متن پرغلط، لینک کوتاه‌شده — این نشانه‌ها دیگر برای خیلی از ما آشنا هستند.
اما در تلگرام و واتساپ یک چیز فرق می‌کند: پیام با نام می‌آید، نه با شماره. بالای صفحه نوشته «مریم»، عکس پروفایل همان عکس همیشگی است، و پایین‌تر تاریخچهٔ گفت‌وگوی دو سال گذشته هم هست. مغز ما پیش از خواندن متن، تصمیمش را گرفته: این پیام از یک آدم آشناست.
کلاهبردار دقیقاً روی همین حساب می‌کند. کاری که در پیامک باید با تقلید نام بانک انجام دهد، در پیام‌رسان با یک حساب واقعیِ هک‌شده انجام می‌شود — و آن حساب، واقعاً مال دوست شماست.
این نوشته سه الگوی رایج را از هم جدا می‌کند، چون واکنش درست به هرکدام فرق دارد.
۱. الگوی اول: پیام از حسابِ یک آشنا
رایج‌ترین و مؤثرترین حالت. حساب دوست یا فامیل شما در دست کلاهبردار افتاده و او از همان حساب برای مخاطبان پیام می‌فرستد. متن‌ها تقریباً همیشه یکی از این‌هاست:
- «شمارهٔ کارتت رو بده، یکی می‌خواد برام پول بریزه، حساب من مشکل داره.»
- «فوری دو میلیون لازم دارم، فردا برمی‌گردونم.»
- «می‌شه برام یه شارژ بخری؟ الان اعتبارم تموم شد.»
- «برات یه کد اومده، اشتباهی شمارهٔ تو رو زدم، بفرستش.»
آن گزینهٔ آخر خطرناک‌ترین است و بعداً به آن برمی‌گردیم.
آنچه این پیام‌ها را لو می‌دهد، متن نیست — لحن است. کلاهبردار تاریخچهٔ چت را می‌خواند و تقلید می‌کند، ولی سه چیز را نمی‌تواند تقلید کند: عجله‌ای که در رابطهٔ واقعی شما سابقه ندارد، مقاومت در برابر تماس صوتی، و جزئیات مشترکی که فقط شما دو نفر می‌دانید.
اگر کسی که می‌شناسید در پیام‌رسان از شما پول یا شمارهٔ کارت خواست، پیام را جواب ندهید. از دفترچهٔ تلفن خودتان به او زنگ بزنید. یک تماس سی‌ثانیه‌ای همهٔ ماجرا را روشن می‌کند.
مهم است که شماره را از دفترچهٔ خودتان بگیرید، نه از داخل همان گفت‌وگو. اگر حساب هک شده باشد، شمارهٔ داخل پروفایل هم ممکن است عوض شده باشد.
۲. الگوی دوم: پیام از غریبه‌ای با پیشنهاد خوب
اینجا حساب فرستنده جعلی است و هدف، کشاندن شما به بیرون از پیام‌رسان — به یک صفحهٔ وب. چهار روایت پرتکرار امسال:
کار دورکاری. «روزی ۳۰۰ هزار تومان، فقط لایک کردن پست‌ها.» چند وظیفهٔ ساده به شما می‌دهند و حتی مبلغ کمی هم واریز می‌کنند تا اعتماد بسازند. بعد «برای فعال شدن سطح بعدی» از خودتان پول می‌خواهند.
سرمایه‌گذاری و ارز دیجیتال. نمودار سبز، اسکرین‌شات سود، و یک لینک ثبت‌نام.
پشتیبانی جعلی. درست بعد از اینکه شما در یک گروه یا کانال از مشکلی گله کرده‌اید، حسابی با نام «پشتیبانی» پیام می‌دهد. این یکی به‌خصوص فریبنده است، چون شما خودتان گفت‌وگو را شروع کرده‌اید.
قرعه‌کشی و جایزه. «شما برندهٔ اشتراک شده‌اید، برای دریافت روی لینک بزنید.»
نقطهٔ مشترک هر چهار مورد یکی است: در نهایت باید روی لینکی بزنید و در صفحه‌ای اطلاعات وارد کنید. تا وقتی این کار را نکرده‌اید، هیچ اتفاقی نیفتاده است.
۳. الگوی سوم: ربات، کانال و صفحهٔ ورود جعلی
خطرناک‌ترین شکل، صفحه‌ای است که دقیقاً شبیه صفحهٔ ورود پیام‌رسان طراحی شده. شما شماره را وارد می‌کنید، کد پنج‌رقمی به گوشی‌تان می‌آید، آن را در همان صفحه می‌زنید — و در همان لحظه، حساب شما روی دستگاه کلاهبردار باز می‌شود.
از دید شما هیچ اتفاق بدی نیفتاده. حسابتان همچنان کار می‌کند. اما حالا یک نشست فعال دیگر هم روی حساب شما وجود دارد و پیام‌های همین الگوی اول، این‌بار از حساب شما برای دوستانتان می‌رود.
کد ورودی که پیام‌رسان برایتان می‌فرستد، رمز خانهٔ شماست. هیچ پشتیبانی، هیچ اداره‌ای و هیچ دوستی «به‌اشتباه» آن را برای شما نمی‌فرستد. این کد از گوشی شما بیرون نمی‌رود — به هیچ‌کس، در هیچ شرایطی.
دو کار ساده این خطر را تقریباً صفر می‌کند:
۱. تأیید دومرحله‌ای را روشن کنید. در تلگرام از مسیر تنظیمات ← حریم خصوصی و امنیت ← تأیید دومرحله‌ای، و در واتساپ از تنظیمات ← حساب ← تأیید دومرحله‌ای. با این کار، کد پنج‌رقمی به‌تنهایی برای ورود کافی نیست.
۲. نشست‌های فعال را ماهی یک‌بار نگاه کنید. در تلگرام: تنظیمات ← دستگاه‌ها. در واتساپ: دستگاه‌های متصل. هر دستگاهی که نمی‌شناسید را همان‌جا خارج کنید.
جمع‌بندی — پنج قاعده
- پیام درخواست پول یا شمارهٔ کارت، هرچقدر هم آشنا، با تماس صوتی تأیید شود.
- شماره را از دفترچهٔ تلفن خودتان بردارید، نه از پروفایل داخل گفت‌وگو.
- کد ورود پنج‌رقمی هرگز برای هیچ‌کس فرستاده نمی‌شود.
- تأیید دومرحله‌ای را روی هر دو پیام‌رسان روشن کنید.
- برای هر لینکی که در پیام‌رسان می‌آید، شصت ثانیه مکث کنید. کلاهبرداری بدون عجله جواب نمی‌دهد.
اگر جایی اشتباه کردید، دیر نشده. مسیر گام‌به‌گام ده دقیقهٔ اول را در نوشتهٔ اگر هک شدیم، اولین اقدامات چیست؟ آورده‌ایم.
زنهار چه می‌کند؟
زنهار علاوه بر پیامک و تماس، نوتیفیکیشن پیام‌رسان‌ها را هم می‌بیند: تلگرام، واتساپ، بله، روبیکا، ایتا و سروش‌پلاس. وقتی پیامی حاوی لینک مشکوک باشد — مثلاً دامنه‌ای که یک حرف با دامنهٔ رسمی بانک فرق دارد — زنهار به شما هشدار می‌دهد تا پیش از زدن روی لینک، یک بار دیگر نگاه کنید.
تصمیم با شماست؛ زنهار جلوی چیزی را نمی‌گیرد و پیام را حذف نمی‌کند. کل بررسی هم روی خودِ دستگاه انجام می‌شود و متن پیام‌های شما جایی ارسال نمی‌شود. اگر ترجیح می‌دهید بعضی پیام‌رسان‌ها اصلاً بررسی نشوند، در تنظیمات ← پیام‌رسان‌های تحت نظر می‌توانید هرکدام را جداگانه خاموش کنید.